Portretrecht bij filmen en fotograferen

 

Regels?

Als je met een camera op straat staat, trek je altijd veel aandacht. Grote kans dat mensen op je reageren. Soms positief, door te zwaaien, lachen, dansen, en gek te doen voor de camera (wat ook het shot kan laten mislukken, maar het is in elk geval gezellig!). En soms negatief, omdat ze echt niet gefilmd of gefotografeerd* willen worden. Ik heb zelfs wel eens meegemaakt dat iemand mij heel verontwaardigd vertelde dat ik hem niet mocht filmen. Maar is dat eigenlijk zo? En wat zijn eigenlijk de regels hierbij?

Ik heb het hier natuurlijk over portretrecht. Portretrecht is een onderdeel van de Auteurswet waarmee geregeld is dat je niet zomaar beeld van iemand mag publiceren. En daar is meteen punt 1: filmen mag dus altijd! Wat je daarna met dat beeld doet, daarover gaan de regels omtrent het portretrecht.

Hieronder zal ik, met behulp van Jolien van Woudenberg van Höcker advocaten, proberen kort uit te leggen waar je aan moet denken bij het filmen van mensen.

 

Filmen op straat

Die man die mij vertelde dat ik hem niet mocht filmen op straat, heeft dus ongelijk. In de openbare ruimte mag je filmen wie en wat je wil. In principe mag je zelfs mensen filmen die in hun privé ruimte zijn, als je dat vanaf de straat kan zien, alhoewel dat om privacy redenen misschien niet zo netjes is om te doen.

 

Filmen op privé terrein

Privé terrein is alles wat niet openbaar is, dus bijvoorbeeld iemands huis of tuin, maar ook binnen in een restaurant of winkel (daar is de winkelier bijvoorbeeld de eigenaar van de ruimte) en denk bijvoorbeeld aan een station of bibliotheek. Dat lijkt openbaar, maar is het niet. In al die situaties zul je toestemming moeten hebben van de eigenaar om je camera uberhaupt aan te mogen zetten. Wel eens geprobeerd te filmen op het station? Binnen de kortste keren staat er een NS medewerker naast je.

En meestal krijg je op dat soort plekken alleen toestemming om te filmen, als je van tevoren plechtig belooft om niemand herkenbaar in beeld te brengen. Ok, daar kom ik zometeen op terug. Eerst het volgende.

 

Publicatie

Ik heb het nu gehad over beeld maken en wanneer en waar dat mag. Maar hoe zit dat dan met gebruik?

Ten eerste is er een groot verschil tussen commercieel gebruik en niet-commercieel gebruik (waartussen ook nog een heel grijs gebied ligt, maar dat laat ik hier even onbesproken!).

  • Bij niet-commercieel gebruik mag je best veel. Denk bijvoorbeeld aan een kunstfilm voor een expositie, je eigen vakantiefilm of een nieuws item. Hierbij mag je beeld waarin je andere mensen hebt gefilmd, in principe gewoon gebruiken, tenzij je iemand schade aandoet door de manier waarop je het beeld gebruikt. Maak je bijvoorbeeld een documentaire over drugsgebruik, en je filmt iemand die een sigaret rookt, terwijl een voice over vertelt over de nadelen van wietgebruik, dan kan dat de roker van de sigaret mogelijk onterecht in de problemen brengen.
  • Bij commercieel gebruik is het anders. Over het algemeen is het zo dat beeld waarin iemand duidelijk herkenbaar is, niet zomaar gebruikt mag worden in een reclame, zonder iemand eerst even te vragen om toestemming.
  • Uitzonderingen op deze bovenstaande punten zijn mensen die een reden hebben om niet in beeld te willen: bijvoorbeeld iemand die gestalkt word, en niet wil dat de stalker hem ziet. Of iemand die een strafblad heeft.

Verder valt hier nog over te zeggen dat een rechter, mocht het zover komen, altijd zal kijken naar het belang van de persoon, en het belang van het beeld. Is een beeld actueel en nieuwswaardig? Dan zal een krant het beeld waarschijnlijk gewoon mogen gebruiken. Is de privacy van een persoon belangrijker dan een lollig item bij Spuiten en Slikken? Dan mag het beeld waarschijnlijk niet gebruikt worden. Wil je een beeld gebruiken om er geld mee te verdienen, dus bijvoorbeeld in een promotiefilm? Dan mag je het beeld waarschijnlijk niet zonder toestemming gebruiken.

Jolien: “Het is inderdaad goed om mensen expliciet toestemming te vragen om de beelden te mogen gebruiken. Want toestemming om opnamen te maken, betekent niet automatisch toestemming om de beelden openbaar te maken. Mensen moeten bijvoorbeeld ook weten op welke manier de beelden openbaar worden gemaakt en hoe vaak. Zo heb ik meegemaakt dat mensen thuis werden overvallen voor opnamen voor het programma ‘Het Familiediner’, maar de presentator van dat programma al binnen hadden gelaten (met in zijn kielzog een aantal mannen met draaiende camera’s, die zich eerst buiten het zicht van degene die de deur opendeed hadden opgesteld) voordat ze doorhadden waarover het eigenlijk ging. De presentator hadden zij niet herkend en hij vertelde dat hij een cadeau voor deze mensen had. In dit geval kun je niet zeggen dat toestemming is gegeven voor gebruik van de opnamen. Het is wel vaak de manier waarop de overvaljournalistiek werkt en probeert toestemming te construeren. Veel mensen treden dan niet op en laten het erbij zitten. Maar er is dus vaak goed iets tegen te doen.”

 

Herkenbaar?!

Maar je hoeft pas te gaan nadenken over portretrecht, als je mensen herkenbaar in beeld brengt. Dus bijvoorbeeld een close-up van een lachende vrouw. Zoals ik eerder al schreef, mag je dat beeld wel gewoon maken. Als je dat beeld vervolgens wil gebruiken om jouw nieuwe tandpasta merk te promoten, kan dat weer niet.

Wat precies valt onder ‘herkenbaar’, kan per persoon variëren. Meestal is iemand redelijk onherkenbaar als je geen gezicht ziet. Maar onlangs filmde ik bijvoorbeeld een man, die zijn armen vol had met hele bijzondere tatoeages. Zo iemand is natuurlijk al herkenbaar zonder zijn gezicht te zien.

En denk eens aan de situatie, dat je aan het einde van de straat een bekende ziet komen aanlopen. Nog voordat iemand dichtbij genoeg is om het gezicht te kunnen onderscheiden, kun je iemand al herkennen aan de manier van lopen, bewegen en doen. Dus ook dat is herkenbaar.

Een praktijkvoorbeeld. Laatst maakte ik een video voor een product wat gebruikt wordt in een zorginstelling. Het doel van de video was om het product te promoten, wat de video dus commercieel maakte. We interviewden medewerkers van die zorginstelling, die vertelden hoe blij ze waren met het product. Daarna maakten we beeld van die medewerkers aan het werk, maar waren daarbij voorzichtig en zorgden dat er geen patiënten van de zorginstelling in beeld kwamen, omdat we dat hadden afgesproken met de zorginstelling. Tenslotte maakten we nog beelden van een acteur, die een patiënt speelde, die buiten op straat gebruik maakte van het product. Daarbij zorgden we ook weer dat er geen andere mensen op straat herkenbaar in beeld kwamen, maar alleen onze acteur. Mensen die verderop in beeld liepen, waren onscherp in de achtergrond en dus niet herkenbaar.

Met de medewerkers en met de acteur hadden we afgesproken dat we ze zouden filmen, dus zij ondertekenden en formulier om ons toestemming te geven om de beelden te gebruiken. Wat me brengt bij het volgende punt.

 

Quitclaims

Altijd als ik opnamen maak -zelfs als het niet enorm commercieel is-, laat ik de mensen die ik in beeld heb gebracht een formulier tekenen: een quitclaim. Hierin beschrijf ik waarvoor ik het beeld gebruik, en beloof ik dat ik het alleen daarvoor zal gebruiken. De persoon die het ondertekent, geeft daarmee toestemming om de betreffende beelden te gebruiken op de beschreven manier. Wil je weten hoe mijn gemiddelde quitclaim eruit ziet? Download hier mijn template.

Jolien: “Ook met quitclaims kan het zijn dat je achteraf een beeld toch niet mag gebruiken. Filmers moeten zeker zijn dat degene die in een quitclaim toestemming geeft tot gebruik van de beelden, zich ook werkelijk bewust is van de gevolgen daarvan. Als je iemand in dronken toestand filmt, terwijl hij een stripteasedans uitvoert in een café en hem vervolgens een formulier laat tekenen dat hij geen bezwaar heeft tegen uitzending daarvan op de televisie, maakt hij grote kans dat hij met succes de uitzending van die opnamen kan tegenhouden.”

 

Hoe ga je hier slim mee om?

In de praktijk ben ik nooit zo heel erg bezig met de exacte regels. Dat hoeft ook helemaal niet, maar het is wel belangrijk om te weten hoe je hier op zo’n manier mee om kan gaan, dat het (achteraf) geen problemen oplevert.

Daarom laat ik mensen die ik film ALTIJD een quitclaim ondertekenen, als dat mogelijk is. En als ik op straat sta te filmen, of in een andere situatie waarin ik niet iedereen om een quitclaim kan vragen, dan zal ik óf zorgen dat ik niemand herkenbaar in beeld breng, als ik het beeld commerciëel wil gebruiken, óf ik houd rekening met mensen die niet graag in beeld willen als ik niet-commercieel beeld maak.

Want het kan wel zijn dat ik iemand wel mag filmen en in mijn film gebruiken, maar als iemand dat niet wil, waarom zou ik het dan doen? Ik vind het in zo’n geval veel prettiger werken om iemand gerust te stellen met de gedachte dat hij/zij niet in beeld zal komen. Dat houdt de situatie op straat of op de set een stuk aangenamer!

Een vraag die ik kreeg van Grietje Evenwel was: hoe zit het dan met youtubers? Moeten vloggers, die geld verdienen aan youtube advertenties, dan eigenlijk iedereen in hun vlog om een quitclaim vragen? Dit is precies het grijze middengebied wat ik eerder noemde. Ik zou in dat geval de beelden gewoon gebruiken. Maar houd er rekening mee dat iemand je kan vragen om de beelden te verwijderen.

Jolien: “Daar gelden eigenlijk dezelfde regels voor als voor andere opnamen. Dus: als je meewerkt, kan dat toestemming impliceren. Als je toestemming hebt gegeven voor openbaarmaking (ook impliciet, bijvoorbeeld door zonder meer mee te werken aan de opnamen, terwijl je weet waarvoor het gebruikt gaat worden), kun je die vaak niet meer intrekken. Het klopt dus niet dat het zo is dat je zodra iemand dat vraagt, beeld weer offline moet halen. Dat hangt er dus vanaf. Zo’n quitclaim is natuurlijk wel het veiligst om allerlei onduidelijkheden te voorkomen.”

Heb je hier nog vragen over, of heb je een interessante ervaring in dit onderwerp die je wil delen? Laat een bericht achter onderaan de site! Mocht je een keer in de problemen komen hiermee, dan kun je uiteraard terecht bij Jolien van Woudenberg van Höcker advocaten.

 

*ik heb het hier steeds over filmen, maar dit alles geldt natuurlijk ook voor fotografie!

 

 

 

Comments 6

  1. Hi Riske, bedankt voor deze heldere info. Je linkt in de blog door naar jouw eigen quit claim, maar er hangt geen link aan. Ik ben erg benieuwd naar jouw voorbeeld. Zou je die willen sturen?
    Alvast bedankt!!

    1. Post
      Author

      Hai Anouk,
      dank voor je bericht, je hebt helemaal gelijk, ik was hem vergeten in te voegen.
      Ik heb het meteen aangepast, dus nu kun je hem downloaden van mijn pagina. Voor de zekerheid zal ik hem je ook even mailen.

  2. Ha Riske, helaas ben je niet helemaal goed geïnformeerd. Het filmen van personen in hun privé-omgeving (zoals in hun woning) is niet toegestaan. Het is strafbaar en zelfs het hebben van dergelijke beelden is strafbaar. Zie ook artikel 139f Wetboek van Strafrecht.

    Ik adviseer je om je artikel op dit punt aan te passen.

    1. Post
      Author

      Hoi Marc,

      dank voor je toevoeging! Ik heb het even nagevraagd bij advocaat Jolien, die ook dit artikel oorspronkelijk heeft gecontroleerd. Zij zegt er dit over:

      “Artikel 139f Sr is bedoeld voor mensen die stiekem anderen fotograferen-filmen: ‘hij die, gebruik makende van een technisch hulpmiddel waarvan de aanwezigheid niet op duidelijke wijze kenbaar is gemaakt, opzettelijk en wederrechtelijk van een persoon, aanwezig in een woning of op een andere niet voor het publiek toegankelijke plaats, een afbeelding vervaardigt;’ etc.

      Daarvan is geen sprake als je op de openbare weg met een camera aan het foto’s maken, filmen bent. Dat ziet iedereen.

      Maar als je daarbij mensen op de foto zet in hun huis of tuin, dan schend je mogelijk wel hun privacy. Dat is een glijdende schaal. Zeker niet alle beelden die vanaf de weg van mensen in hun huis worden gemaakt, zullen zo’n schending opleveren. Als je de beelden gaat verspreiden moet je natuurlijk ook rekening houden met het portretrecht. Een privacy schending levert een redelijk belang tegen publicatie op.

      Als je dus vanaf de openbare weg filmt, zal een conflict zich eerder via het civiele dan het strafrecht oplossen. Maar wat er in de blog staat, klopt in elk geval wel.”

  3. Hoe zit het dan met het maken van close-ups? Ik word echt heel erg vaak gefotografeerd en gefilmd tijdens mijn hobby; schapendrijven; op privé terrein maar zichtbaar vanaf de weg. Ik erger me daar al groen en geel aan. Richten zij hun camera’s alleen op de honden en schapen dan haal ik mijn schouders er maar over op maar niet zelden wordt de camera ook op ons gericht. Af en toe echter wordt er zo’n enorme zoomlens recht op mijn gezicht gericht en daar ben ik toch echt niet blij mee. Dat ik een bijzondere hobby heb maakt me geen publiek bezit.

    1. Post
      Author

      Hoi Mariska,
      Ik kan me voorstellen dat dat vervelend is! Volgens mij kun je er helaas niet zo veel aan doen ben ik bang, want filmen op de openbare weg mag gewoon. Ik zou me nog kunnen voorstellen dat mensen niet eens beseffen dat het veld waarin je werkt privé terrein is. Als ik het zo hoor zijn het toeristen of wandelaars en hobbyfotografen; het grootste deel van het beeldmateriaal zal niet commercieel worden ingezet, wat het ook moeilijker maakt om er iets tegen te doen.
      Wat je kan doen is elke keer als het gebeurt, vragen of ze het niet willen doen. Als mensen een beetje sociaal zijn, zullen ze dat dan ook niet meer doen. Maar goed, dat is natuurlijk gedoe. Eventueel bordjes op het hek hangen met de vraag of ze jou niet willen filmen/fotograferen?

Geef een antwoord

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

*

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.